СЛЮННЫЕ БИОМАРКЕРЫ В ДИАГНОСТИКЕ ВОСПАЛИТЕЛЬНЫХ И КАРИЕСОГЕННЫХ ПРОЦЕССОВ: ОБЗОР СОВРЕМЕННЫХ ДАННЫХ
- Авторы:Тиллахожаева Диёра Отабек қизи
- Дата публикации:May 13, 2026
- Тип:Статья
- DOI: 10.64156/mju.9245 Скопировано
- Том / № Выпуска:Том 1 №3 (2026)
Аннотация
Аннотация.Слюна является высокоинформативной биологической средой, отражающей состояние как местного, так и системного гомеостаза организма, что обусловлено её сложным составом и многофакторным механизмом формирования. Компоненты ротовой жидкости поступают в неё в результате секреции слюнных желёз, транссудации плазменных элементов, а также метаболической активности клеток слизистой оболочки и микроорганизмов полости рта. Благодаря этому слюна способна оперативно реагировать на патологические изменения, возникающие в тканях полости рта, и отражать их на ранних этапах развития.В последние годы слюнные биомаркеры всё чаще рассматриваются как перспективный инструмент неинвазивной диагностики воспалительных и кариесогенных процессов. Повышенный интерес к данному направлению обусловлен простотой и безопасностью забора слюны, возможностью многократного исследования в динамике, а также отсутствием выраженного дискомфорта для пациента. Эти преимущества особенно важны в профилактической стоматологии, детской практике и при наблюдении пациентов с хроническими заболеваниями.В обзорной статье систематизированы современные данные о диагностической значимости различных групп слюнных показателей, включая биохимические, иммунологические, ферментативные и микробиологические маркеры, при кариесе зубов и воспалительных заболеваниях тканей пародонта. Рассмотрены механизмы формирования данных показателей, их связь с активностью патологического процесса и клиническими проявлениями заболеваний полости рта. Показано, что изменения состава слюны могут отражать не только наличие патологии, но и её интенсивность, стадию и характер течения.Особое внимание уделено возможностям использования слюнных биомаркеров для ранней диагностики стоматологических заболеваний, оценки активности воспалительных и кариесогенных процессов, а также для мониторинга эффективности лечебно-профилактических мероприятий. Комплексный анализ показателей ротовой жидкости позволяет объективизировать клиническую оценку состояния полости рта и способствует внедрению персонализированного подхода в терапевтической стоматологии.
Ключевые слова: слюна, слюнные биомаркеры, кариес зубов, воспаление, пародонтит, неинвазивная диагностика.
Annotatsiya. So‘lak organizmning ham mahalliy, ham tizimli gomeostazini aks ettiruvchi yuqori informativ biologik muhit bo‘lib, bu uning murakkab tarkibi va ko‘p omilli shakllanish mexanizmi bilan izohlanadi. Og‘iz suyuqligi komponentlari unga so‘lak bezlari sekretsiyasi, plazma elementlarining transsudatsiyasi, shuningdek og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavati hujayralari va mikroorganizmlarining metabolik faolligi natijasida kelib tushadi. Shu sababli so‘lak og‘iz bo‘shlig‘i to‘qimalarida yuzaga keladigan patologik o‘zgarishlarga tezkor javob berish va ularni rivojlanishning erta bosqichlarida aks ettirish qobiliyatiga ega.So‘nggi yillarda so‘lak biomarkerlari yallig‘lanish va kariyesogen jarayonlarni noinvaziv diagnostika qilishning istiqbolli vositasi sifatida tobora ko‘proq ko‘rib chiqilmoqda. Ushbu yo‘nalishga bo‘lgan qiziqish so‘lak olishning oddiy va xavfsizligi, uni dinamikada ko‘p marotaba tekshirish imkoniyati, shuningdek bemor uchun sezilarli noqulaylikning yo‘qligi bilan bog‘liq. Mazkur afzalliklar profilaktik stomatologiyada, bolalar amaliyotida hamda surunkali kasalliklarga ega bemorlarni kuzatishda ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi.Mazkur sharh maqolada tish kariyesi va parodontal to‘qimalarning yallig‘lanish kasalliklarida so‘lak ko‘rsatkichlarining turli guruhlari, jumladan biokimyoviy, immunologik, fermentativ va mikrobiologik markerlarning diagnostik ahamiyati bo‘yicha zamonaviy ma’lumotlar tizimlashtirilgan. Ushbu ko‘rsatkichlarning shakllanish mexanizmlari, patologik jarayon faolligi hamda og‘iz bo‘shlig‘i kasalliklarining klinik namoyonlari bilan bog‘liqligi ko‘rib chiqilgan. So‘lak tarkibidagi o‘zgarishlar nafaqat patologiyaning mavjudligini, balki uning intensivligi, bosqichi va kechish xususiyatlarini ham aks ettirishi ko‘rsatilgan.Shuningdek, so‘lak biomarkerlaridan stomatologik kasalliklarni erta aniqlashda, yallig‘lanish va kariyesogen jarayonlar faolligini baholashda hamda davolash-profilaktik chora-tadbirlar samaradorligini monitoring qilishda foydalanish imkoniyatlariga alohida e’tibor qaratilgan. Og‘iz suyuqligi ko‘rsatkichlarini kompleks tahlil qilish og‘iz bo‘shlig‘i holatini klinik baholashni ob’ektivlashtiradi va terapevtik stomatologiyada shaxsiylashtirilgan yondashuvni joriy etishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: so‘lak, so‘lak biomarkerlari, tish kariyesi, yallig‘lanish, parodontit, noinvaziv diagnostika.
Abstract. Saliva is a highly informative biological fluid that reflects both local and systemic homeostasis of the body, which is обусловлено its complex composition and multifactorial mechanisms of formation. Components of oral fluid originate from salivary gland secretion, transudation of plasma elements, as well as metabolic activity of oral mucosal cells and microorganisms. Due to these properties, saliva is capable of rapidly responding to pathological changes occurring in oral tissues and reflecting them at early stages of development.In recent years, salivary biomarkers have increasingly been considered a promising tool for the non-invasive diagnosis of inflammatory and cariogenic processes. The growing interest in this field is associated with the simplicity and safety of saliva collection, the possibility of repeated dynamic assessments, and the absence of significant discomfort for the patient. These advantages are particularly important in preventive dentistry, pediatric practice, and in monitoring patients with chronic diseases.This review summarizes current data on the diagnostic significance of various groups of salivary indicators, including biochemical, immunological, enzymatic, and microbiological markers, in dental caries and inflammatory diseases of periodontal tissues. The mechanisms underlying the formation of these indicators, their relationship with the activity of pathological processes, and clinical manifestations of oral diseases are discussed. It is demonstrated that changes in saliva composition can reflect not only the presence of pathology but also its intensity, stage, and course.Special attention is given to the potential use of salivary biomarkers for early diagnosis of dental diseases, assessment of inflammatory and cariogenic activity, and monitoring the effectiveness of therapeutic and preventive interventions. Comprehensive analysis of oral fluid parameters allows for objective clinical assessment of oral health status and contributes to the implementation of a personalized approach in therapeutic dentistry.
Keywords: saliva, salivary biomarkers, dental caries, inflammation, periodontitis, non-invasive diagnostics.
References
- 1. Боровский Е.В. Терапевтическая стоматология. — М.: Медицина, 2018. — 512 с.
- 2. Грудянов А.И., Дмитриева Л.А. Биохимия слюны в норме и патологии. — М.: Практическая медицина, 2015. — 256 с.
- 3. Иванов А.С. Слюна как диагностическая среда в стоматологии. — М.: МИА, 2017. — 192 с.
- 4. Киселёва Т.А. Современные методы профилактики кариеса. — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2019. — 224 с.
- 5. Леонтьев В.К. Патогенез и профилактика кариеса зубов. — М.: Медицина, 2016. — 288 с.
- 6. Kämpfer A.A.M., Zero D.T. Erythritol and dental caries prevention // Caries Research. — 2019. — Vol. 53. — P. 1–10.
- 7. Mäkinen K.K. Sugar alcohols, caries incidence, and remineralization // International Dental Journal. — 2018. — Vol. 68. — P. 1–9.
- 8. Runnel R., Mäkinen K.K. Effect of erythritol on dental biofilm // Caries Research. — 2017. — Vol. 51. — P. 257–264.
- 9. Salli K., Söderling E. Erythritol inhibits oral biofilm formation // European Journal of Oral Sciences. — 2020. — Vol. 128. — P. 1–8.
- 10. Zero D.T. Sugars, sugar substitutes and caries prevention // Dental Clinics of North America. — 2017. — Vol. 61. — P. 289–301.
- 11. Giannobile W.V. Salivary diagnostics for periodontal disease // Journal of Periodontology. — 2012. — Vol. 83. — P. 6–11.
- 12. Lamster I.B., Ahlo J.K. Analysis of gingival crevicular fluid as applied to diagnosis of oral and systemic diseases // Annals of the New York Academy of Sciences. — 2007. — Vol. 1098. — P. 216–229.
- 13. Scully C., Porter S. Oral mucosal disease: inflammatory mechanisms // Oral Diseases. — 2008. — Vol. 14. — P. 221–229.