КАРДИОВАСКУЛЯРНАЯ АВТОНОМНАЯ НЕЙРОПАТИЯ ПРИ САХАРНОМ ДИАБЕТЕ 2 ТИПА: КЛИНИКО-ДИАГНОСТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ НА ОСНОВЕ ТЕСТОВ ЮИНГА И ОПРОСНИКА АВТОНОМНЫХ СИМПТОМОВ
- Авторы:Хайдарова Г.А., Алиева А.В., Тригулова Р.Х.
- Дата публикации:September 23, 2026
- Тип:Статья
- DOI: 10.64156/mju.9700 Скопировано
- Том / № Выпуска:Том 1 №5 (2026)
Аннотация
Аннотация. Актуальность. Кардиоваскулярная автономная нейропатия (КАН) — частое и прогностически неблагоприятное осложнение сахарного диабета 2 типа (СД2), ассоциированное с повышенным риском аритмий, безболевой ишемии миокарда и внезапной сердечной смерти. Субклинический характер ранних стадий КАН обусловливает её недовыявляемость в рутинной практике, что диктует необходимость активного скрининга.
Цель. Определить частоту и выраженность КАН у пациентов с СД2 с использованием пяти стандартных кардиоваскулярных рефлекторных тестов Юинга и структурированного опросника автономных симптомов; выявить клинические и лабораторные детерминанты КАН.
Материалы и методы. В одноцентровое поперечное исследование включены 106 последовательных пациентов с верифицированным СД2 (60 мужчин, 46 женщин; средний возраст 54,5±9,5 лет; длительность СД 7,4±4,5 лет). Использовались пять тестов Юинга: проба с глубоким дыханием, проба Вальсальвы, тест 30:15, ортостатическая проба, изометрическая проба. КАН классифицировалась согласно критериям Торонтского консенсуса (2011): возможная (1 патологический тест), определённая (≥2 тестов), тяжёлая (определённая КАН + ортостатическая гипотензия). Связь степени КАН с клинико-метаболическими показателями оценивалась с помощью корреляционного анализа Спирмена и многомерной порядковой логистической регрессии.
Результаты. Определённая КАН диагностирована у 99 из 106 пациентов (93,4%), хотя бы один патологический тест — у 105 (99,1%). Проба Вальсальвы была положительна у 92,1% обследованных, изометрическая проба — у 89,4%, проба с глубоким дыханием — у 79,4%. Ортостатическая гипотензия как маркёр симпатической недостаточности выявлена у 20,8% больных. Наиболее распространённым симптомным доменом оказалась гастроинтестинальная дисфункция (50,9%). Число патологических тестов Юинга коррелировало с длительностью диабета (rₛ=0,34; p<0,001) и уровнем триглицеридов (rₛ=0,22; p=0,028), тогда как связь с HbA1c и наличием артериальной гипертензии не достигла статистической значимости. В многомерной порядковой логистической регрессии (n=86) единственным независимым предиктором степени КАН явился HbA1c (ОШ=0,860; 95% ДИ 0,751–0,986; p=0,031); направление эффекта отрицательное и обсуждается в контексте ограничений поперечного дизайна.
Заключение. КАН является крайне частым осложнением СД2 с преимущественно субклиническим течением. Выявленные ассоциации с длительностью диабета и гипертриглицеридемией указывают на необходимость комплексного управления сердечно-сосудистыми факторами риска наряду с достижением целевого гликемического контроля. Систематический скрининг с применением тестов Юинга должен быть включён в алгоритм обследования пациентов с СД2.
Ключевые слова: кардиоваскулярная автономная нейропатия; сахарный диабет 2 типа; тесты Юинга; вариабельность сердечного ритма; факторы сердечно-сосудистого риска; диабетическая нейропатия.
Abstract. Background. Cardiovascular autonomic neuropathy (CAN) is a common and prognostically unfavorable complication of type 2 diabetes mellitus (T2DM), associated with an increased risk of arrhythmias, silent myocardial ischemia, and sudden cardiac death. Its subclinical course in early stages contributes to underdiagnosis in routine practice.
Objective. To determine the frequency and severity of CAN in patients with T2DM using the five standard Ewing cardiovascular reflex tests and a structured autonomic symptom questionnaire, and to identify its clinical and laboratory determinants.
Research design and methods. This single-center cross-sectional study included 106 consecutive patients with confirmed T2DM (60 men, 46 women; mean age 54.5±9.5 years; diabetes duration 7.4±4.5 years). Five Ewing tests were performed: deep-breathing test, Valsalva maneuver, 30:15 ratio, orthostatic test, and isometric handgrip test. CAN was staged according to the 2011 Toronto Consensus criteria.
Results. Definite CAN was diagnosed in 99 of 106 patients (93.4%). The Valsalva maneuver was abnormal in 92.1%, the isometric test in 89.4%, and the deep-breathing test in 79.4%. Orthostatic hypotension was present in 20.8%. The number of abnormal tests correlated with diabetes duration (rₛ=0.34; p<0.001) and triglyceride level (rₛ=0.22; p=0.028). In multivariable ordinal logistic regression, HbA1c was the only independent predictor of CAN severity (OR=0.860; 95% CI 0.751–0.986; p=0.031).
Conclusions. CAN is a highly prevalent, largely subclinical complication of T2DM. Systematic screening using Ewing’s battery should be incorporated into the routine work-up of patients with T2DM.
Keywords: cardiovascular autonomic neuropathy; type 2 diabetes mellitus; Ewing’s tests; heart rate variability; cardiovascular risk factors; diabetic neuropathy.
Annotatsiya. Dolzarbligi. Kardiovaskulyar avtonom neyropatiya (KAN) — 2-tur qandli diabet (QD 2 tur)ning tez-tez uchraydigan va prognostik jihatdan noqulay asoratlaridan biri bo‘lib, aritmiyalar, og‘riqsiz miokard ishemiyasi hamda to‘satdan yurak o‘limi xavfining ortishi bilan bog‘liq. KANning dastlabki bosqichlari subklinik kechishi sababli u kundalik klinik amaliyotda ko‘pincha aniqlanmay qoladi, bu esa faol skrining o‘tkazish zaruratini belgilaydi.
Maqsad. QD 2 tur bilan kasallangan bemorlarda Yuingning beshta standart kardiovaskulyar reflektor testi va avtonom simptomlar bo‘yicha tuzilgan so‘rovnoma yordamida KANning uchrashish chastotasi hamda og‘irlik darajasini aniqlash, shuningdek KANning klinik va laborator determinantlarini baholash.
Materiallar va usullar. Bir markazli kesim (cross-sectional) tadqiqotga tasdiqlangan QD 2 tur tashxisi qo‘yilgan ketma-ket 106 nafar bemor (60 nafar erkak, 46 nafar ayol; o‘rtacha yoshi 54,5±9,5 yil; diabet davomiyligi 7,4±4,5 yil) kiritildi. Yuingning beshta testi qo‘llanildi: chuqur nafas olish sinamasi, Valsalva sinamasi, 30:15 testi, ortostatik sinama va izometrik sinama. KAN 2011-yildagi Toronto konsensusi mezonlariga muvofiq tasniflandi: ehtimoliy KAN (1 ta patologik test), tasdiqlangan KAN (≥2 ta patologik test), og‘ir KAN (tasdiqlangan KAN + ortostatik gipotenziya). KAN darajasining klinik va metabolik ko‘rsatkichlar bilan bog‘liqligi Spirmen korrelyatsion tahlili hamda ko‘p omilli tartibli logistik regressiya yordamida baholandi.
Natijalar. Tasdiqlangan KAN 106 bemorning 99 nafari (93,4%)da aniqlandi, kamida bitta patologik test esa 105 nafar (99,1%) bemorda qayd etildi. Valsalva sinamasi 92,1% bemorda, izometrik sinama 89,4% bemorda, chuqur nafas olish sinamasi esa 79,4% bemorda ijobiy natija ko‘rsatdi. Simpatik yetishmovchilik belgisi sifatida ortostatik gipotenziya 20,8% bemorda aniqlandi. Eng ko‘p uchragan simptomlar guruhi gastrointestinal disfunksiya bo‘lib, u 50,9% bemorda kuzatildi. Yuing testlaridagi patologik natijalar soni diabet davomiyligi (rₛ=0,34; p<0,001) va triglitseridlar darajasi (rₛ=0,22; p=0,028) bilan ijobiy korrelyatsiyaga ega bo‘ldi, HbA1c hamda arterial gipertenziya mavjudligi bilan bog‘liqlik esa statistik jihatdan ahamiyatli bo‘lmadi. Ko‘p omilli tartibli logistik regressiya tahlilida (n=86) KAN darajasining yagona mustaqil prediktori HbA1c bo‘ldi (OR=0,860; 95% IS 0,751–0,986; p=0,031); ta’sir yo‘nalishi manfiy bo‘lib, bu holat kesim tadqiqoti dizaynining cheklovlari nuqtai nazaridan muhokama qilinadi.
Xulosa. KAN QD 2 tur ning juda keng tarqalgan asorati bo‘lib, asosan subklinik kechish bilan tavsiflanadi. Diabet davomiyligi va gipertriglitseridemiya bilan aniqlangan bog‘liqlik yurak-qon tomir xavf omillarini kompleks boshqarish zarurligini, shuningdek maqsadli glikemik nazoratga erishish muhimligini ko‘rsatadi. Yuing testlari yordamida muntazam skrining o‘tkazish QD 2tur bilan kasallangan bemorlarni tekshirish algoritmiga kiritilishi lozim.
Kalit so‘zlar: kardiovaskulyar avtonom neyropatiya; 2-tur qandli diabet; Yuing testlari; yurak ritmi variabelligi; yurak-qon tomir xavf omillari; diabetik neyropatiya.
References
- 1. International Diabetes Federation. IDF Diabetes Atlas, 10th ed. Brussels: IDF; 2021.
- 2. Поп-Бусуй Р., Болтон Э.Дж.М., Фельдман Э.Л. и др. Диабетическая нейропатия: позиционный документ Американской диабетической ассоциации (перевод и адаптация). Сахарный диабет. 2017;40(1):136–154. doi:10.2337/dc16-2042
- 3. Maser RE, Mitchell BD, Vinik AI, Freeman R. The association between cardiovascular autonomic neuropathy and mortality in individuals with diabetes: a meta-analysis. Diabetes Care. 2003;26(6):1895–1901. doi:10.2337/diacare.26.6.1895
- 4. Ewing DJ, Martyn CN, Young RJ, Clarke BF. The value of cardiovascular autonomic function tests: 10 years experience in diabetes. Diabetes Care. 1985;8(5):491–498. doi:10.2337/diacare.8.5.491
- 5. Spallone V, Ziegler D, Freeman R, et al. Cardiovascular autonomic neuropathy in diabetes: clinical impact, assessment, diagnosis, and management. Diabetes Metab Res Rev. 2011;27(7):639–653. doi:10.1002/dmrr.1239
- 6. Ziegler D, Gries FA, Spüler M, Lessmann F. The epidemiology of diabetic neuropathy. J Diabetes Complications. 1992;6(1):49–57.
- 7. Callaghan BC, Cheng HT, Stables CL, Smith AL, Feldman EL. Diabetic neuropathy: clinical manifestations and current treatments. Lancet Neurol. 2012;11(6):521–534. doi:10.1016/S1474-4422(12)70065-0
- 8. Feldman EL, Callaghan BC, Pop-Busui R, et al. Diabetic neuropathy. Nat Rev Dis Primers. 2019;5(1):41. doi:10.1038/s41572-019-0092-1
- 9. Tesfaye S, Boulton AJM, Dyck PJ, et al. Diabetic neuropathies: update on definitions, diagnostic criteria, estimation of severity, and treatments. Diabetes Care. 2010;33(10):2285–2293. doi:10.2337/dc10-1303
- 10. Vinik AI, Maser RE, Mitchell BD, Freeman R. Diabetic autonomic neuropathy. Diabetes Care. 2003;26(5):1553–1579. doi:10.2337/diacare.26.5.1553
- 11. Freeman R. Diabetic autonomic neuropathy. Handb Clin Neurol. 2014;126:253–278. doi:10.1016/B978-0-444-53480-4.00018-0
- 12. Ордоньес-Карраско Х.Л. и др. Гастроинтестинальная автономная дисфункция при сахарном диабете 2 типа. World J Diabetes. 2020;11(11):491–506.
- 13. Kempler P, Tesfaye S, Chaturvedi N, et al. Autonomic neuropathy is associated with increased cardiovascular risk factors: the EURODIAB IDDM Complications Study. Diabet Med. 2002;19(11):900–909. doi:10.1046/j.1464-5491.2002.00821.x
- 14. Vinik AI, Ziegler D. Diabetic cardiovascular autonomic neuropathy. Circulation. 2007;115(3):387–397. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.106.634949
- 15. Поп-Бусуй Р. Кардиальная автономная нейропатия при диабете: клиническая перспектива. Diabetes Care. 2010;33(2):434–441. doi:10.2337/dc09-1294